Kiến trúc chùa Một Cột vô cùng độc đáo. Ngày nay, khi tới tham quan chùa Một Cột, du khách có thể dễ dàng nhìn thấy cổng Tam quan với bức hoành phi khắc 3 chữ “Diên Hựu Tự". Kết cấu ban đầu của chùa Một Cột được nâng đỡ bởi các tấm gỗ bám chắc vào cột đá. Cấu trúc chùa bao gồm đài Liên Hoa, mái chùa và cột trụ.

Cột trụ là một khối tròn dựng bằng 2 cột đá chồng lên nhau. Một phần chìm dưới hồ và phần nổi trên mặt nước cao tới 4m. Cột có đường kính rộng 1,2m vô cùng vững chắc.

Đài Liên Hoa là một khối vuông có song chắn xung quanh, được nâng đỡ bằng cột trụ và cột quân vững chãi. Bên trong được bài trí lộng lẫy với tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay mạ vàng. Xung quanh là rất nhiều các loại đồ thờ khác nhau như bình cắm hoa sen, đôi lục bình gốm sứ, lư hương bằng đồng, bộ ấm chén thờ… Ban thờ được trang trí nhiều hoạ tiết vân mây và sơn son thiếp vàng. Phía trên là tấm hoành phi nhỏ trên nền sơn đỏ khắc 3 chữ vàng “Liên Hoa đài".

Bao quanh chùa là hồ Liên Chiểu phủ lá sen xanh mướt (Ảnh: sưu tầm)

Mái chùa được lợp bằng ngói màu đỏ gạch đã rêu phong theo thời gian tạo nên nét cổ kính của ngôi chùa. Mỗi viên ngói đều thể hiện sự kỳ công, tỉ mỉ của người thợ. Trên đỉnh mái chùa là hình “lưỡng long chầu mặt nguyệt" - nét kiến trúc đặc trưng của các ngôi đình, chùa, miếu. Nét kiến trúc này là biểu trưng của sự sinh sôi nảy nở, âm dương hòa hợp. Đây là hình ảnh đặc trưng mang đậm tính nhân văn trong lối kiến trúc nghệ thuật tâm linh của dân tộc Việt Nam.

Ngày mùng 1 và ngày Rằm hàng tháng là ngày ban quản lý chùa tổ chức khánh tiết lau dọn và thi hành lễ cúng trong chùa.

Chùa Một Cột vô cùng đông đúc khách tham quan, chiêm bái vào ngày mùng 1 và ngày Rằm hàng tháng (Ảnh: sưu tầm)

Năm 1962, quần thể Chùa Một Cột vinh dự được công nhận là Di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật Quốc gia. Năm 2012, Chùa một lần nữa được Tổ chức Kỷ lục Châu Á xác lập là “Ngôi chùa có kiến trúc độc đáo nhất Châu Á".

Chùa Một Cột là đại diện cho toà sen lấp lánh mà Phật Bà Quan Âm ban tặng cho vua Lý Thái Tông trong giấc mơ. Bên cạnh đó, ngôi chùa cũng là nơi vua lựa chọn để làm lễ tế vào ngày mùng 1 và ngày Rằm hàng tháng với ước nguyện cầu cho quốc thái dân an.

Tương truyền rằng, vua Lý Thái Tông là người sùng bái đạo Phật và phái Vô Ngôn Thông. Đạo Phật bấy giờ đang trên đà phát triển. Riêng triều đại này đã có rất nhiều pho tượng Phật được trùng tu và hơn 95 ngôi chùa được xây dựng mới. Vào các dịp lễ lớn của Phật giáo, vua thường miễn thuế trên toàn quốc để tạo phúc cho bá tánh.

Chùa có ban thờ nhỏ và thùng công đức bên trong (Ảnh: sưu tầm)

Chùa Một Cột đã được chọn làm một trong những biểu tượng của thủ đô Hà Nội, ngoài ra biểu tượng chùa Một Cột còn được thấy ở mặt sau đồng tiền kim loại 5000 đồng của Việt Nam. Tại thành phố Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh cũng có một phiên bản chùa Một Cột. Ngoài ra, tại thủ đô Moskva của Nga cũng có một phiên bản chùa Một Cột được xây lắp tại Tổ hợp Trung tâm Văn hóa - Thương mại và Khách sạn "Hà Nội - Mat-xcơ-va". Chùa còn là biểu tượng cao quý thoát tục của con người Việt Nam.